Hanes

Hanes Eisteddfod Gadeiriol Llandyfaelog

Cynhaliwyd eisteddfodau yn y mwyafrif o gapeli a gan nifer o gymdeithasau Cymraeg ar draws Cymru yn y gorffennol, ac roedd hyn yn wir hefyd am blwyf Llandyfaelog.  I fyny i’r 1950au cynhaliwyd eisteddfodau yng Nghapeli Rama, Penygraig, Bancycapel, Philadelphia, yr hen gapel Methodist yn Llandyfaelog ac yn Festri Santes Ann, Cwmffrwd.  Yn diwedddarach cynhaliwyd eisteddfod yn neuadd Llandyfaelog ond daeth yr ŵyl hon i ben yn tua 1963. 

Serch hynny ail-gydiwyd yn yr arfer o gynnal eisteddfod yn y Neuadd yn 1974 wrth i’r ardal baratoi at wahodd yr Eisteddfod Genedlaethol i dref Caerfyrddin yn 1974.  Eisteddfodau nos Wener oedd y rhain yn ystod y blynyddoedd cyntaf ac fe’u cynhaliwyd dan nawdd Pwyllgor Neuadd Llandyfaelog.  Ymhen rhai blynyddoedd wrth iddi ddatblygu, fe’i cynhaliwyd ar ddydd Sadwrn. 

Dyma oedd gyfnod Huw Evans, Glasdir, Croes-y-ceiliog fel ysgrifennydd yr Eisteddfod a gweithiodd yn ddiwyd dros yr eisteddfod o 1974 hyd ei farwolaeth annisgwyl yn Rhagfyr 1993.  Fe’i olynwyd fel ysgrifennydd gan Huw John, Parc-y-drysi, Cwmffrwd a bu yntai yn ei swydd tan 2003 gyda chefnogaeth Gwyneth Evans, Cwmffrwd fel ysgrifennydd llenyddiaeth.   Geraint Roberts, Pengwern, Cwmffrwd yw’r ysgrifennydd ers 2004 gan gael cymorth Rayan Evans, Brynaeron, Cwmffrwd hyd ei marwolaeth yn 2014 ac yna gan Kim Lloyd Jones, Fferm y Coed, Glan-y-fferi ers 2015.    

Yn ystod 1995 sefydlwyd pwyllgor newydd ar gyfer yr Eisteddfod a oedd yn annibynnol o weithgareddau Pwyllgor Neuadd Llandyfaelog.  Cynhaliwyd eisteddfod 1995 a phob un ers hynny o dan y drefn newydd hon. 

Ym mis Ebrill 2005 cofrestrwyd Eisteddfod Gadeiriol Llandyfaelog fel elusen a chytunwyd ar gyfansoddiad newydd gan bwyllgor yr Eisteddfod ar Ebrill 14eg, 2005.  Mae copi o’r cyfansoddiad ar gael gan Ysgrifennydd yr Eisteddfod.  Rhif yr elusen cofrestredig gan y Comisiwn Elusennau yw 1109388.

Yn unol â chyfansoddiad Eisteddfod Gadeiriol Llandyfaelog prif amcanion yr Eisteddfod yw addysgu’r cyhoedd mewn diwylliant Cymraeg ac ychwanegu at chwaeth y cyhoedd yn y celfyddydau trwy’r dulliau canlynol :-

  1. Cynnal o dro i dro, fel bydd yn addas, Eisteddfod ym mhlwyf Llandyfaelog
  2. Cynnal cyfarfodydd a gweithgareddau mewn cysylltiad â’r Eisteddfod
  3. Creu diddordeb yn yr Eisteddfod drwy ddulliau addas fel bo’r angen.

Bu teulu Oaklands, Cwmffrwd yn gefnogol a hael iawn i’r Eisteddfod am nifer o flynyddoedd ac yn dilyn marwolaeth Dr. Ron a Mrs. Betty Rees cytunodd y plant i sefydlu Cronfa er cof am eu rhieni ac i gyfrannu gwobrau ariannol.  Yn 2006 sefydlwyd Cronfa Goffa Dr. Ron a Mrs. Betty Rees, Oaklands mewn cydweithrediad â phlant y teulu a’r Comisiwn Elusennau.  Mae eu cyfraniad yn ymddangos yn flynydol ar raglen yr Eisteddfod fel hyn, cyflwynir dwy ysgoloriaeth o Gronfa Goffa Dr. Ron a Mrs. Betty Rees, Oaklands, Cwmffrwd, sef £50 yr un i’r cystadleuydd gorau lleol dan 16 oed (a) yn yr adran gerdd a (b) yn yr adran lefaru.

Un o brif uchafbwyntiau Eisteddfod Gadeiriol Llandyfaelog yw seremoni cadeirio’r bardd.  Cyflwynwyd cadair am y tro cyntaf yn eisteddfod 1983 a’r enillydd cyntaf oedd Y Parch T Elfyn Jones, Drefach, Llanelli.  Ystyrir ennill cadair Llandyfaelog fel clod arbennig iawn gan feirdd ar draws Cymru a bu sawl enillydd nodedig yn ystod y blynyddoedd diwethaf. 

Enillwyd cadair 2002 gan Y Prifardd Mererid Hopwood o Langynnwr, Caerfyrddin a hynny ar ôl iddi gipio’r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Ddinbych a’r cyffiniau yn 2001. 

Enillwyd cadair Llandyfaelog yn 2005 gan Hilma Lloyd Edwards, Bontnewydd, Caernarfon ac aeth hi ymlaen i ennill cadair Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd a’r Cylch yn 2008.

Efallai mai enillydd mwyaf anarferol cadair Eisteddfod Llandyfaelog oedd Les Barker, Bwlchgwyn, Wrecsam a gadeiriwyd yn 2015 am ei gywydd i’r ‘Tir Newydd’ ar y mesurau caeth.  Ganed a maged Les ym Manceinion a symudodd i fyw i Gymru gan ddechrau dysgu’r Gymraeg a’r cynganeddion.  Bu’n dysgu’r Gymraeg am tua deng mlynedd a’r cynganeddion am ryw wyth mlynedd cyn ennill ei gadair gyntaf yn Llandyfaelog.  Roedd y llwyddiant hwn gan un a oedd wedi dysgu Cymraeg yn gamp nodedig iawn.

Hanes-1
Dyma lun o Les Barker wedi cael ei gadeirio.  Yn y llun mae’r beirniad y Prifardd Hywel Griffiths, enillydd Tlws yr Ifanc, Sioned Davies o Bencader ynghyd ag aelodau’r Orsedd.

Mae hanes eithaf diddorol i gadeiriau Eisteddfod Llandyfaelog hefyd.  Cadeiriau bach a gyflwynwyd i’r beirdd buddugol o 1983 ymlaen a’r rhain o waith Brynmor Thomas, Llangynnwr.  Ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf ac i fyny at 2003 fe luniwyd y cadeiriau mewn gweithdy ym Mynyddygarreg.  Un o gadeiriau mwyaf arbennig ac unigryw a gyflwynwyd yn yr Eisteddfod oedd honno a luniwyd gan Alan Jones, Star Forge.  Mae’r llun isod yn dangos Tudor Davies yn eistedd yn y gadair haearn hardd gydag Alan y gofaint yn y rhes gefn y tu ôl iddo. 

Hanes-2

Roedd cadair 2011 yn un nodedig hefyd.  Er i’r gadair gael ei noddi gan David a Marjorie Thomas o dafarn Y Llew Coch, Llandyfaelog yr oedd y gadair ei hun yn ffrwyth cyd-weithrediad rhai o ffyddloniaid y dafarn.  Fe ddarparwyd y pren derw gan Neville Jones, gwnaed y gwaith ymchwil am hanes Sant Maelog gan Douglas Davies a lluniwyd y gadair yn fedrus gan John Davies a David Sharpe.   Mae’r llun isod yn dangos cadair Eisteddfod 2011 gyda David a Marjorie Thomas, Y Llew Coch ar y dde a Douglas Davies a Nevill Jones ar y chwith.

Hanes-3

 Cadair Y Llew Coch

Y mae haenau’r gymuned
yn ei graen yn asio’n gred;
un yw’r plwyf trwy’r gain a’r plân,
un ydyw ar bren llydan.

Trwy’r haf bu dwylo’r dafarn
yno’n dal ymhob un darn,
a Maelog i’r ymylon
yw oriau chwys breichiau hon.

O’r newydd, daw’r saernïaeth
ar ‘styllen y goeden gaeth,
i uno’r ŵyl a lleisiau’r iaith,
o fonyn yn gyfanwaith.

Geraint Roberts

 

Dyma restr o enillwyr cadair Eisteddfod Llandyfaelog ers y flwyddyn 1983.

 

Blwyddyn       Bardd Buddugol                                 Noddwr y Gadair

1983                T Elfyn Jones, Drefach, Llanelli

1984                Dwynwen Davies, Pontargothi

1985                Alun L Jones, Saron, Llandysul

1986                D M Hopkins, Brynaman

1987

1988                Emyr Humphreys Jones, Wrecsam

1989

1990                J Beynon Phillips, Brechfa

1991                J Beynon Phillips, Brechfa

1992                J Beynon Phillips, Brechfa

1993                Ruth Pritchard, Cynwyl Elfed

1994                T M Thomas, Llanwrda

1995                John Lewis Jones, Yr Wyddgrug

1996                J Beynon Phillips, Brechfa

1997                T M Thomas, Llanwrda

1998

1999                 Roy Davies, Pembre                                Cadair Goffa Elfed Lewys

2000                J Beynon Phillips, Brechfa                    Ysgol Farddol Caerfyrddin i gofio Elfed

2001                Geraint Roberts, Cwmffrwd                   Huw ac Elonwy John, Cwmffrwd

2002                Mererid Hopwood, Llangynnwr           Huw ac Elonwy John, Cwmffrwd

2003                Geraint Roberts, Cwmffrwd                  Cyngor Cymuned Llandyfaelog

2004                Mari Lisa, Caerfyrddin                           Cymdeithas Capel Penygraig

2005                Hilma Lloyd Edwards, Caernarfon      Carmarthen Decorating Centre

2006                Aled Evans, Llangynnwr                        Ysgol Bro Myrddin

2007                Tudor Davies, Pontyberem                    Alan Jones, Star Forge

2008                Aled Evans, Llangynnwr                        Cwmni Gravells, Cydweli

2009                Heddwyn Jones, Pontiets                      Ysgol Farddol Caerfyrddin

2010                Geraint Morgan, Penlle’rgaer                Evans Buildings, Cwmffrwd

2011                Aled Evans, Llangynnwr                         Llew Coch, Llandyfaelog

2012                J Beynon Phillips, Caerfyrddin              Philip a Meril Davies, New Jersey

2013                Frank Olding, Y Fenni                             Albert a Brenda Rees, Croesyceiliog

2014                Peter Hughes Griffiths, Caerfyrddin    Burns Pet Nutrition

2015                Les Barker, Wrecsam                              Cartref Gofal Castell Tywi

2016                Geraint Morgan, Penlle’rgaer               Geraint Rees, Caeralaw

2017                Meirion Jones, Pentrecwrt                   Capel Tabor, Llansaint

2018                Grug Muse, Caerdydd                           Capel Tabor, Llansaint

2019                Gareth Williams, Llannon                   Teulu Fferm-y-Coed, Glan-y-fferi